In girum imus nocte
et consumimur igni
Bu filmde kamuyouna hiç bir tavizde bulunmayacağım. Bunun bir kaç iyi sebebi olduğunu düşünüyorum ve bunları dile getireceğim.
Öncelikle, çağımın egemen fikirlerine ve yönetici güçlerine karşı hiç bir tavizde bulunmadığım gayet iyi bilinir.
Dahası, Periclesinki gibi bir çağda bile, önemli olan hiçbir şey kamuoyuna nazik olunarak ortaya konulamamıştır; ve perdenin donmuş aynasında izleyeciler bir demokrasinin saygıdeğer yurttaşlarına sunulabilecek herhangi bir şeye bakmamaktadırlar.
Fakat en önemlisi: özgürlükten tamamı ile mahrum bırakılmış ve her türlü aşağılanmayı sineye çeken bu kamuoyu, kibarca davranılmaktan çok daha azını hakeder. Reklamcı manipülatörler insanların öcünü alamadıkları her türlü hakareti haklı görme eğiliminde olduğunu bilen kimselerin olağan utanmazlığı ile sakince şunu muştularlar: “Hayatı seven sinemaya gider.” Fakat bu sinema ve bu hayat aynı derecede değersiz olduğu için, birisini öbürü ile değiştirmek pek birşey ifade etmemektedir.
Hiç bir zaman burjuva olmamış ve artık proleterya oldukları da söylenemeyecek sinemaya giden kitle, şimdilerde nerede ise tamamı ile tek, ancak önemli ölçüde genişlemiş, bir sosyal katmandan devşirilmektedir – günümüz üretim sistemi için çok gerekli çeşitli “hizmet” işleri ile meşgul olan, düşük yetenekli çalışanlar tabakası: yönetim, kontrol, bakım, araştırma, eğitim, propaganda, eğlence ve sözde-eleştiri. Bunlar ne oldukları hakkında bir fikir vermekte yeterli. Halen sinemaya gitmekte olan bu kitle tabi ki aynı zamanda bu işlevlerin biri ya da diğerinde çıraklık seviyesinde olan aynı neslin gençlerini de içermektedir.
Bu mükemmel sistemin gerçekliğinden ve başarılarından, ürettiği madunların kişisel kapasiteleri çıkarılabilir. Her şey hakkında yanıltılmış oldukları için, sadece yalanlara dayalı saçmalıklar fışkırtabilirler – bu zavallı ücretliler kendilerini mülkiyet sahibi olarak görürler, bu şaşkına çevrilmiş cahiller kendilerini eğitimli zannederler, bu zombiler oylarının bir anlamı olduğu kuruntusu içindedirler.
Ne kadar acımasızca davranmıştır üretim sistemi onlara! Bütün o “fazla hareketlilik”leri ile sahibi oldukları azıcığı da kaybedip kimsenin istemediğini elde etmişlerdir. Tüm eski sömürü sistemlerinin yokluklarını ve aşağılanmalarını, o sistemlere karşı yapılan başkaldırılara dahil olmadan paylaşırlar. Bir çok açıdan bir köleyi andırırlar, çünkü topluca kasvetli, çirkin, sağlıksız ve sıkışık konutlara sürülmüşlerdir; yapısı ile oynanmış ve tatsız gıdalar ile kötü beslenmişlerdir; sürekli nükseden hastalıkları adam akıllı tedavi edilmemiştir; aralıksız gözlenirler ve efendilerinin iktidarını pekiştiren modern cehalet (okuma yazma bilmeme) ve gösterisel hurafeler altındadırlar. Günümüz endüstrisinin selamati için kendi mühitlerinden ve bölgelerinden çıkarılıp yeni ve hasım ortamlarda toplanmışlardır. Budalaların oluşturduğu grafiklerdeki numaralardan başka bir şey değillerdir.
Otoyollarda, her yeni grip ve sıcaklık dalgasında, yiyeceklerinin kimyası ile oynayanların yaptığı her yanlışta ve sayısız girişimcinin çevresel gelişimi için deney faresi olarak kullanıldıkları her yeni teknik gelişmede sürüler halinde ölürler. Sinir bozucu varoluş şartları fiziksel, entelektüel ve psikolojik yozlaşmaya sebep olur. İtaatkar çocuklar gibi konuşulur onlarla – yapılması gerekli olduğu söylenenen her şeyi yapmaya hazır çocuklar gibi. Fakat hepsinden öte geri zekalı çocuk muamelesi görürler, yakınlarda uydurulmuş otoriter uzmanlaşmaların, bugün söylediğinin yarın bir ihtimal tam tersini söyleyen çılgınca saçmalıklarını kabul etmek mecburiyetinde bırakılırlar.
Gerçekliği tarif etmede yeterli bir dilin genel kaybı (tüm gerçek diyaloğu önleyen bir kayıp), hiçliğin gösterişçi tüketiminde dahil oldukları amansız rekabet ve onun ürettiği sebebsiz ve hüsran dolu hasetleri ile birbirleriden ve hatta bir zamanlar mülksüzlerin tek mülkü olan kendi çocuklarından bile koparılmışlardır. Bu çocukların kontrolü erken bir yaşta onların elinden alınır – şimdiden onların rakipleri olan bu çocuklar, ebeveynlerinin açık başarısızlıklarına gülerler ve onların safdil fikirlerini dinlemezler. Anlaşılabilir bir şekilde kendi kökenlerini aşağılayarak, kendilerini gösterinin onları bir şekilde doğurmuş kölelerinin değil, iktidardaki gösterinin çocukları olarak hissederler. Bu çiftlerin ve çocuklarının yapmacık mest olmuş görünüşlerinin ardında kin dolu bakışlardan başka bir şey yoktur.
Fakat tamamı ile metalaştırılmış toplumumuzun bu ayrıcalıklı işçileri kendi bakımlarını kendileri yapmak zorunda olmaları bakımından kölelerden ayrışırlar. Bu açıdan daha çok serfleri andırırlar, çünkü özellikle bir şirkete iliştirilmişler ve karşılığında bir şey elde edemeden onun başarılı bir şekilde çalışmasına bel bağlamak durumunda kalmışlar ve belli mekanların içinde ikamet etmeye mecbur bırakılmışlardır: herbiri diğerinin aynısı olan mesken, ofis, otoyol, tatil noktası ve havayollarının sabit döngüsü.
Aynı zamanda; emeklerinin araçlarına sahip olmadıklarından, kendilerini açık bir pazarda kiralamak durumunda oldukları gerçeği ve şartlandırıldıkları sürekli harcama ile çatışma içinde olan, geçim kaynaklarının istikrarsızlığı ile modern proleterleri de andırırlar. Metaları satın alabilmek için paraya ihtiyaçları vardır, çünkü işler öyle ayarlanmıştır ki; metalaştırılmamış hiç bir şeye uzun süreli olarak erişmeleri mümkün değildir.
Kendi ekonomik durumları içinde daha çok birer piyonu andırırlar, tüm aktivitelerinin etrafında döndüğü paralarının anlık kontrolü bile ellerinden alınmıştır. Paralarını hemen harcamak zorundadırlar çünkü biriktirecek kadar kazanamazlar. Fakat yine de er ya da geç, kendilerini kredi üzerinden harcama yapmak mecburiyetinde bulurlar, ve sağlanan bu kredi de maaşlarından düşüldüğünden, bu borçtan kurtulmak için daha fazla çalışmak zorunda kalırlar. Ürünlerin dağıtımı üretim ve devlet organizasyonu ile sıkı sıkıya bağlandığından beri, kendilerine düşen gıda ve mekan payı hem niceliksel hem de niteliksel olarak düşeşe uğramıştır. Sözde özgür işçiler ve tüketiciler olarak kalsalarda, her yerde aşağılanırlar ve gerçek bir çare olasılığından yoksundurlar.
Bu yüksek rütbeli ücretli kölelerin durumlarını daha önceki sosyo ekonomik baskı biçimleri ile eşitlemek gibi basit bir hataya düşmeyeceğim. Öncelikle, bahsettiğimiz ücretli kölelerin daha fazla olan yanlış bilinçlerini ve pazarın tümünü oluşturan acınası hurdaları iki, üç kat fazladan tükettiklerini gözardı edersek, açıkça görülecektir ki günümüzün diğer ücretlileri ile aynı hüzünlü hayatı paylaşmaktadırlar. Ve aslında bu rahatsız edici gerçeklikten dikkatleri uzaklaştırmak için bir çoğu, kendileri lüks içinde yaşarken uzak diyarlarda insanların yoksulluk altında ezilmelerinden dolayı kendilerini nasıl kötü hissettikleri hakkında zırvalarlar. Bunları geçmiş dönemlerin talihsizleri ile karıştırmamanın bir değer gereği de sosyal pozisyonlarının bazı su götürmez modern yanlarının olmasıdır.
Tarihte ilk defa, işleri dışında her şeyi kendileri yapmak zorunda olan yüksek derecede uzmanlaşmış bir ekonomik profesyoneller kadrosu ile karşı karşıyayız. Kendi arabalarını kendileri sürerler ve benzinini de kendi kendilerine doldurmaya başlamışlardır; kendi alışverişlerini yaparlar ve sözde yemeklerini kendileri pişirirler; süper marketlerde kendi hizmetlerini kendileri görürler ve yemekli vagonların yerini alan işletmelerde kendi servislerini kendileri yaparlar. Sudan “profesyonel nitelik”lerini kazanmak belki fazla zamanlarını almamış olabilir, fakat uzmanlaşmış işlerini kendilerine tahsis edilmiş süre boyunca yerine getirdikten sonra, yine her şeyi kendi elleri ile yapmak zorundadırlar. Çağımız aileyi, parayı ya da emeğin bölünmesini aşmayı henüz başaramamıştır; ancak yine de denebilir ki bu insanlar bunların pratik gerçekliğinden düpedüz haciz yoluyla mahrum bırakılmışlardır. Hiç bir zaman gerçeğine sahip olamamışlar, onu gölgesi için kaybetmişlerdir.
Günümüz toplumunun sağladığını iddia ettiği servetin yanıltıcı doğası; daha önceki hiç bir zorbalık düzenin kendi uşaklarını, “uzmanlarını” ve saray soytarılarını bu kadar rezilce geçindirmediği basit gerçeği ile ispatlanabilir. (ki zaten bu başka bir çok açıdan aşikar değil miydi?) Hiçliğin emrinde fazla mesai yaparlar ve hiçliğin kendi suretinde döktüğü sikke ile ödüllendirilirler. Tarihte ilk defa, tüm veriler tam tersini gösterdiği halde, yoksul insanlar kendilerini ekonomik elitin bir parçası zannetmektedirler. Bu zavallı seyirciler sadece çalışmakla kalmaz, kimse de onlar için çalışmaz, özellikle para ödedikleri insanlar. Satıcıları bile kendilerini onların denetçileri olarak görür, almak zorunda oldukları malları havada kapacak kadar ateşli olup olmadıklarının kararını verirler. Hiç bir şey sahip olduklarının içrek eskiliğini gizleyemez—
Sadece maddi eşyaları hızlı bir bozunmaya uğramaz, aynı zamanda, sahip olabildikleri azıcık mülkiyetin yasal hakları da aynı akibeti paylaşır. Kendilerine hiç bir miras kalmadığı gibi, miras da bırakamayacaklardır.
Sinema toplumu diğer her şeyden çok kendisini çok yakından ilgilendiren, ancak geniş ölçüde bastırılmış bu acı gerçeklerle yüzleşmeye ihtiyaç duyduğu için, bu problemlerin zannedildiği gibi çok gizemli olmadığı, hatta sınıfları ve devleti ortadan kaldırmayı başarırsak tedavi edilemez olmadığı gerçeğini de ortaya sermeyi kendi acımasız görevi addeden bir filmin en azından sadece bu meziyete sahip olduğu gerçeği inkar edilemeyecektir. Ki tek meziyetide bu olacaktır.
Katlanmak zorunda bırakıldığı her şeyi mazur gören, yediği yiyeceklerin, soluduğu havanın ve yaşadığı konutların sürekli artan iğrençliğini sineye çeken bu toplum, her şeyin gurusu gibi davranmaktan pek hoşlanır ---- değişim sadece çok alıştığı sinemayı etkilediğinde homurdanmaya başlar. Ve aslında bu saygı duyulan yegane alışkanlıklarındandır. Çok uzun bir süredir bu toplumu, bu alanda rahatsız eden tek kişi benim. Tüm diğer sinemacılar, -basın tarafından çoktan moda haline getirilmiş aynı bir kaç meseleyi bugüne kadar tekrarlayıp duranlar dahil- bu toplumun masum olduğu varsayımında ısrar ederler ve hayatı onun yerine yaşayan yıldızlar (medyanın anahtar deliğinden tüm özel ilişkilerine göz süzülebilen yıldızlar) tarafından canlandırılan aynı uzak maceraları sergilemek için aynı bilindik sinematografik gelenekleri kullanmayı sürdürürler.
Bahsettiğim sinema bozuk bir hayatın bozuk bir taklidi, hiç bir şey iletmemesi için özenle tasarlanmış bir üründür. Aynı sıkıntının bir yansıması ile bir saatlik bir sıkıntıyı defetmekten başka bir amaca hizmet etmez. Bu korkak taklit şimdiki zamanın bir aldatmacası, geleceğin ise yalancı bir şahididir. Bu sinemanın kurgu yığınları ve büyük gösterileri zamanın silip süpürdüğü faydasız imaj yığınlarından başka bir şey değildir. İmajlara yönelik ne çocukça bir saygı! Bu bayağılık fuarı, heyecan ve hayal kırıklığı arasında sürekli gidip gelen, hiç bir şey ile ilgili mutlu bir tecrübesi olmayan ve bu yüzden zevk sahibi de olamayan ve bu mutsuz tecrübeleri cesaret ve zevk yoksunluğu sebebi ile kabul edemeyen bu izleyiciğe çok uygundur. Ki zaten bu yüzden bu seyirci, her defasında kendine has bu safdilliği kullanan, genel ya da belirli her türlü hileye sürekli olarak aldanmaktan kendini alamaz.
Şaşırtıcı bir şekilde; tüm açık kanıtlar tam tersini göstersede, yoldaş izleyicilerini terbiye etmek için kiralanmış uzman seyirciler arasında, “imajlarla” kanıtlanmayan kimi gerçeklerin bir filmde ifade edilmesini “dogmatik” bulan bazı ahmaklar mevcuttur. Entelektüel dalkavuklukta son moda; kendi köleliğini ortaya koyan her şeyi kıskançlıkla “Efendi Söylemi” olarak yaftalamaktır. Kendi patronlarının gülünç dogmalarını onlarla tamamı ile bütünleştikleri için farketmezler bile. Neyin imajlarla kanıtlanması gerekiyor? Şu ana kadar, var olan koşulları (varolan üretim ilişkileri ve bunlardan neşet eden yanlış bilinç biçimleri) çözen gerçek hareket haricinde hiç bir enstrüman ile herhangi bir şey kanıtlanamamıştır.
Hiç bir yanlış güzel bir imajın yokluğu sebebi ile yıkılmamıştır. Kapitalistlerin artmakta olan mutluluğumuzu ve satın alma gücümüzün her zamankinden daha çeşitli zevklerini yönetmek için sürekli artan rasyonalite ile iyi bir şekilde donanmış olduğunu düşünler, onları aynı zamanda yetenekli politikacılar olarak görecektir. Ve stalinist bürokratların proleterya partisini oluşturduğunu düşününler için bu bürokratlar işçi-sınıfının mükemmel birer üyeleridir. Varolan imajlar sadece varolan yalanları güçlendirir.
Dramitize edilmiş anektodlar sinemanın yapı taşlarını oluşturur. Daha geniş ve hareketli bir sahnede ve daha doğrudan görülebilir kostüm ve ortmalarda rol yapmalarını rağmen, sinemanın kalıcı karekterleri tiyatro ve romandan devşirilmişlerdir. Özel bir teknolojik biçim değil, özel bir toplum biçimi, sinemaya bugünkü şeklini vermiştir. Sinema tarihsel analiz, teori, makale ve hatıratlardan oluşabilirdi. Benim şu anda yapmakta olduğum filmleri içerebilirdi.
Bu filmde örneğin bazı önemsiz ve sahte imajların arka planı üzerinde kimi gerçeklerden bahsediyorum. Bu film kendisinin oluştuğu bu imaj hurdalarını hor görür. Modası geçmiş bu sanatın hiç bir anlatım dilini muhafaza etmeye niyetim yok. Muhtemelen sadece gözlemini yapabildiği yegane dünyanın bir görüntüsü için karşı-çekim ve bir çağın fani fikirleri arasından geçen takip-çekim haricinde. Elde olan ıvır zıvır neyse onunla bir film yapmış olmaktan gurur duyuyorum; ve hayatının her köşesinin buna benzer bir sürü ıvır zıvırla doldurulmasına ses çıkarmayanların bundan şikayet edecek olmalarını ancak gülünç buluyorum.
Çağımın toplumunun genel nefretine nail oldum ve aslında bu toplumun gözünde başka bir özelliğe sahip olmak beni ancak rahatsız ederdi. Fakat farkediyorum ki en büyük ve ortak nefrete sinemada sebep oluyorum. Bu tiksinme o kadar yoğun ki, en azından şimdiye kadar bu alanda, diğerlerine nazaran çok daha az intihale maruz kaldığım bile söylenebilir. Bir sinemacı olarak varoluşum bile genel olarak reddedilen bir hipotez olarak kalmakta. Bu yüzden kendimi türün tüm kurallarının dışında görüyorum. Ancak Swift’in de söylediği gibi: “Tüm eleştirilerin ötesinde bir eser ortaya koymak küçük bir memnuniyet değidir.”
Çağımızda yazılanlar ve filme çekilenler o kadar rezil ki; gelecekte her hangi birisinin buna bir mazaret bulabilmesi için “başka bir alternatifin olmadığını” öne sürmesi gerekecektir--- bir çeşit bilinmeyen bir sebepten ötürü farklı bir şeyin yapılmasının imkansız olması gibi. Fakat ne yazık ki sadece benim örneğim bile böyle yalapşap bahanelere sığınanları yalanlamaya yetecektir. Ve bu memnuniyet verici işi başarmak görece olarak az zaman ve sıkıntı gerektirdiğinden, bunu gerekleştirmemi engelleyecek herhangi bir sebep göremedim.
Bazılarının inanmak istediklerinin tersine, meslekleri güncel sosyal koşullar altında sahneyi monopolize etmek olanlardan devrimci yenilikler beklemek bir hayli zordur. Bu tür yeniliklerin hükümet fonlarından faydalananlardan değil, genel bir düşmanlık ve zulüm ile karşılaşanlardan geleceği aşikardır. Daha genel olarak, bu konudaki gizli sükut mütabakatının aksine, bu tür bir mütabakatı ifşa etmekten ziyade bundan kaçınarak en küçük bir sosyal statü kazanımı elde edebilecek olanların gerçek bir muhalefet yapamayacakları kesin bir şekilde doğrulanabilir. Proleteryanın koruyucusu olma rolünü sürdürebilmek için onun dertlerini bir bin yıl daha uzatmaya hazır politik parti ve sendika görevlilerinin çok bilinen örneği şimdiden elimizde.
Kendi adıma, sinemada bu kadar aşağılık olabilmeyi başarabilmemin sebebi, başka alanlarda çok daha fazla sabıkamın olmasındandır. Başından beri kendimi bu toplumun ortadan kaldırılmasına adadım ve buna uygun olarak davrandım. Bu pozisyonu neredeyde herkesin, bu rezil toplumun (bürokratik ya da burjuva versiyonu ile) geleceği en parlak toplum biçimi olduğuna inandığı zamanda aldım. O zamandan beri de diğer birçokları gibi görüşlerimi değişen zaman ile birlikte bir ya da bir kaç kez değiştirmedim; aksine yaşadığım çağ benim görüşlerim doğrultusunda değişti. Çağdaşlarımın üzerinde bu denli bir kin uyandarmamın ana sebeplerinden biri de budur.
Bu sebeple binlerce sıradan film arasına bir yenisini ekleyeceğime; neden buna benzer bir şey yapmayacağımı açıklamayı tercih ediyorum. Sinema tarafından geleneksel olarak anlatılan anlamsız serüvenleri çok önemli bir konunun incelenmesi ile değiştirceğim; kendimin.
Bazı zamanlar – kanımca haksız bir şekilde- zor filmler yapmak ile eleştirildim. Ancak şimdi gerçekten zor bir film yapacağım. İmaların hiç birini yakalayamamaktan rahatsız olan, hatta neden bahsettiğim hakkında en ufak bir fikirlerinin olmadığını itiraf edenlere, benim metodlarımdan ziyade kendi kısırlıklarını ve eğitim noksanlıklarını suçlamaları gerektiğini söyleyebilirim. Zamanlarını üniversitede, ikinci el bilgilerin eskimiş parçaları için pazarlık yaparak harcadılar.
Hayat hikayemi ele aldığımda kelimenin alışılmış anlamı ile sinematografik bir eser üretemeyeceğim bana aşikar geliyor. Bence güncel sinematografik iletişimin içeriği ve biçimi de bunun böyle olduğu konusunda herkesi ikna edecektir.
İlk olarak efsanelerin en yanlış olanını, beni bir tür bir devrim teorisyeni olarak gösteren efsaneyi çürütmem gerekir. Günümüzün bazı dar kafalıları benim meselelere teori yolu ile yaklaştığım, teori kurucusu olduğum inancı içerisindeler ---- adresini bildikleri sürece gelip uğrayabilecekleri ve on yıl sonra selametlerini garanti altına alacak teorik mükemmelliğe erişmek için bir kaç kağıt parçasını yeniden düzenleyerek değiştirebilecekleri bir tür entelektüel yapı.
Fakat teoriler savaş zamanlarında ölmeleri için kurgulanırlar. Tıpkı askeri birlikler gibi, doğru zamanda savaş alanına sürülmelidirler ve meziyet ve yetersizlikleri ne olursa olsun, ancak ihtiyaç duyulduğunda el altında iseler kullanılabilirler ve kısmi yenilgilerinden çok, kesin zaferleri tarafından eskitildikleri için sürekli olarak değiştirilmeleri gerekir. Hiç bir hayati öneme haiz çağ bir teori tarafından başlatılmamıştır; bir oyun, bir çatışma ya da bir yolculuk tarafından başlatılmıştır. Jomini’nin savaş hakkında söylediği devrime de uyarlanabilir: “Kesin ve dogmatik bir bilim olmanın ötesinde; bir kaç genel prensibe bağlı sanatsal bir meseledir; hatta bundan da öte tutkulu bir dramadır.”
Tutkularımız neler ve bu tutkular bizi nereye götürdü? Çoğu insan, çoğu zaman, hayatta baştan aşağı bir devrim yapmayı, temiz bir başlangıç yaparak her şeyi değiştirmeyi önerdiklerinde bile hayatın yerleşmiş rutinlerini takip etme eğilimindedirler. Bununla beraber ulaşabildikleri çeşitli çalışma biçimlerini sürdürmede ve kendi yeterlilik düzeylerindeki hatta ondan biraz yukarıdaki o ya da bu ücretli pozisyona geçmede herhangi bir çelişki görmezler. Bu sebeple devrim hakkında düşüncelerini bize bildirenler, gerçekte yaşamlarını nasıl sürdürdükleri konusunda bilgi sahibi olmamızdan çekinirler. Fakat ben bu tip bir insan olmadığımdan, benzersiz bir çağın “şovalyeleri ve leydileri, silahları ve aşkları, cesur sohbetleri ve gözüpek maceralerı”ndan bahsedebilirim.
Diğerleri kendi geçmişlerini, kariyerlerinde ilerlemek, servet biriktirmek ya da sosyal olarak kabul edilmiş bilimsel ya da estetik eserlerinin birikimi ile tanımlayıp bunlarla değerlendirebilirler. Bu tarz herhangi bir referans noktasından bihaber olarak, geriye doğru bu düzensiz zamanın geçişine baktığımda, sadece, o onları benim için yaratan öğeleri ya da bana onları anımsatan kelimeleri ve yüzleri görüyorum ---- günler ve geceler, şehirler ve insanlar ve hepsinin temelinde aralıksız bir savaş.
Hayatımı Avrupa’nın bir kaç ülkesinde geçirdim ve yüzyılın ortasında, on dokuz yaşındayken, tamamı ile bağımsız bir hayat sürmeye başladım; ve o andan itibaren kendimi en kötü şöhretli kişilerle arkadaşlık ederken buldum.
O zamanki güzelliği sebebi ile başka bir şehirde zengin olabilecek insanların orada fakir olmayı yeğledikleri Paris’te.
Onun günümüzde hiç bir izinin kalmadığı o ihtişamını hatırlayanlardan başka kim bunu anlayabilir? Şimdi her şeyin boğucu bir sıkıcılık ile kaplandığı o muhitlerde yaşadığımız zevkleri ve yorgunlukları başka kim bilebilir?
“Antik kral Wu’nun konutu işte buradaydı. Şimdi kalıntıları üzerinde otlar bitiyor. İşte bir zamanlar muhteşem ve korkutucu olan Tsin’in görkemli sarayı. Şimdi hepsi sonsuza kadar yok oldu --- olaylar, insanlar, her şey; Yangtze’nin denize dökülerek kaybolan bitmek tükenmek bilmeyen akıntıları gibi kayıp gidiyor.”
20 bölgesinin sınırladığı o zamanların Paris’i, hiç bir zaman tam olarak uykuda olmazdı. Herhangi bir gecede bir içki alemi bir mahalleden diğerine oradan diğerine ve oradan öbürüne sıçrayabilirdi. Sakinleri henüz sürülmemiş ve dağıtılmamıştı. Sokaklarında düzinelerce kez barikatlar diken ve krallarını darmadağın eden insanlar hala oradaydılar. İmajlar ile geçinmeye razı değillerdi. Kendi şehirlerinde yaşadıkları sürece; kimyasal hilenin henüz icat etmeye cüret bile edemediği ürünleri onlara yedirmeye ya da içermeye kimse cesaret edemezdi.
Merkezdeki evler henüz terkedilmemiş , başka çatılar altında doğmuş sinema izleyecilerine satılmamışlardı. Modern meta sistemi bir sokağa neler yapılabileceğini tam olarak göstermemişti. Şehir planlamacıları henüz kimseyi uyumak için uzaklara gidip gelmek mecburiyetinde bırakmamıştı.
Devletteki çüreme bu ıssız vadideki şeylerin mekanik sirkulasyonunun üzerini tamamı ile kapatan ve açık gökyünüzünü yapay bir sis ile örten kirlenmeyi henüz üretmemişti. Ağaçlar henüz havasızlıktan boğulmamış ve yıldızlar hızla ilerleyen yabancılaşma sonucu sönüp gitmemişlerdi.
Yalancılar, her zaman olduğu gibi yine iktidarda idiler, fakar ekonomik ilerleme her şey hakkında yalan söyleyebilmelerini ya da yalanlarını tüm üretimin gerçek içeriğini tahrif ederek doğrulamalarını sağlayan araçları henüz hizmetlerine sunmamıştı. O günlerde Paris’te basılmış tüm kitapların çimento ve asbestden oluştuğunu ve tüm binaların safsatalardan inşa edildiğine şahit olmak, günümüzde bir Donatello ya da Thucydides’in aniden ortaya çıkışını görmek kadar şaşkınlık verici olurdu.
Musil, Niteliksiz Adam’da şöyle der; “İnsan bazı entelektüel uğraşlar hakkında kalın bir cilt yazmaktansa, kısa bir makale yazarak daha fazla gururlanabilir. Örneğin, bir kimse daha önce karşılaşılmamış bazı özel koşullar altında taşların konuşabildiğini keşfetmişse, böyle devrimsel bir fenomeni açıklamak ve tasvir etmek için bir kaç sayfa yeterli olacaktır.” Bu sebeple başkaları ne derse desin; Paris’in artık varolmadığını ilan etmek için bir kaç kelime ile yetineceğim. Paris’in yok edilmesi şu anda tüm büyük şehirleri silip süpüren ölümcül hastalığın en çarpıcı örneklerinden sadece bir tanesidir ve bu hastalık da günümüz toplumunun maddi çöküşünün çok sayıdaki belirtilerinden yalnızca bir tanesidir. Fakat Paris’in kaybedecekleri diğerlerinden daha fazla idi. Şiddetli bir alevle son kez parladığında bu şehirde genç olmak büyük bir mutluluktu.
O zamanlarda nehrin sol yakasında, -aynı nehre iki kez giremezsin, ya da bozunan bir maddeye iki kez dokunamazsın- muhalefetin saf tuttuğu bir muhit vardı.
Anlık değişikliklerle çalkalanan zamanlarda bile, en yenilikçi insanların eskimiş fikirlerden kendilerini kurtarmada sıkıntılar yaşaması, evrensel olarak kabul edilen kimi doğruları, yanlış ve değersiz olarak tamamen reddetmeyi imkansız bulmaları sık karşılaşılır bir şeydir.
Fakat şu eklenmelidir ki; bu durum hakkında pratik bir tecrübeye sahip olunduğunda ve bir grup insan varoluşlarını evrensel olarak kabul edilen değerlerin kasti reddi ve bunun getirebileceği olası sonuçlara karşı tümüyle kayıtsızlık olarak temellendirmeye başladığı anda bu tür zorluklar ortadan kaybolur.
Bu muhitte toplanan insanlar açıkça ve en baştan “Dağın Yaşlı Adam”ının ancak ölüm döşeğinde, fanatik takipçileri arasında en sadığı olan teğmene ifşa ettiği şu sırrı biricik eylem prensibleri olarak belirlemiş gözüküyorlardı: “Hiç birşey doğru değil, her şey serbest.” Bana kalırsa haklı olarak, kendi içlerinde olmayan çağdaşlarına hiç bir önem atfetmediler ve eğer geçmişten birileri ile bir akrabalıkları varsa bu ancak on yedi milletin kaçağı Arthur Cravan ya da kültürlü eşkıya Lacenaire olabilirdi.
Bu koşullar altında aşırılık kendisinin hiç bir özel amacı olmadığını ve herhangi bir tasarıya karışmayı küçümsediğini ilan etti. Her yerde eski kurallara saygı duyulmaya devam edildiğinden sallantıda olduğunun farkında olmayan bir toplum, toplumun her zaman var olan o bastırılmış kesimine sahayı bir anlığına boş bıraktı; düzeltilemeyen ayaktakımı, toprağın tuzu, parlaması için dünyayı ateşe vermeye gönülden hazır insanlar.
“Madde 488. Yetişkinlik yaşı 21’dir. Bu yaştaki bir insan sivil yaşamın her türlü aktivitesine katılabilir. “
“Psikoloji, istatistik, şehircilik ve etikten çeşitli ögeleri ödünç alacak bir durum biliminin oluşturulması gerekli. Bu öğeler tamamı ile yeni bir amaç için yönlendirilmeli, durumların bilinçli yaratımı.”
“Fakat bu filmde hiç kimse Sade’dan bahsetmiyor.”
“Düzen hüküm sürüyor fakat yönetmiyor.”
“Gun crazy. Hatırlarsın. Durum buydu. Kimse bizim için yeteri kadar iyi değildi. Fakat yine de..... dolu taneleri cam bayrakları dövüyordu. Bu lanetli gezegeni unutmayacağız.”
“Madde 489. Gerizekalılık ya da akıl hastalığı durumunda olan ve sık öfke nöbetleri geçiren bir yetişkin; zaman zaman sağduyu emaraleri göstersede gözetim altında tutulmalıdır.”
“Bir kez daha, tüm vakitsiz cevapların ve yaşlanan gençliğin ardından, gece yükseklerden iniyor.”
“Kayıp çocuklar gibi tamamlanmamış maceralarımızı yaşıyoruz.”
O zamanlar yaptığım ve en ileri estetleri doğal olarak öfkelendiren filmim; baştan sona kadar bu şekilde idi; bu acınası cümleler ekranın tamamı ile karanlık kaldığı aşırı derecede uzun sessizlikler ile bölünen, boş bir ekran üzerine söyleniyordu. Hiç şüphe yok ki bazıları daha sonraki tecrübelerin yeteneklerimi ve amaçlarımı daha olgun bir doğrultuda geliştirdiğine inanmak istediler. Neyin tecrübesi? Halihazırda reddettiğim bir şeyde ne tür bir gelişme? Beni güldürmeyin. Gençliğinde, sinemada bu derece tahammül edilmez olmak için uğraşan birisi, neden yaşlandığında daha kabul edilebilir olsun? Bu kadar kötü olan bir şey hiç bir şekilde gerçekten gelişemez. İnsanların “Yaşlandıkça değişti” demelerine rağmen aslında kişi aynı zamanda değişmezde.
Bu kargaşa sermayesinin seçkin topluluğu arasına kimi hırsız ve ara sıra bir kaç katil katılmış olsa da, hayatımız başat olarak olağanüstü bir tembellikle şekillenmişti; ve otoriteler tarafından kınanan suçlarımız arasında en fazla tehlike atfedilen kabahatimiz bu idi.
Bu topluluk ziyaretçileri tuzağa düşermek için tasarlanabilecek en iyi labirentlerden biri idi. Orada iki ya da üç gün takılan bir daha ayrılamazdı, en azından bu ortam yok olana kadar; fakat çoğunluk o vakte kadar kendi sayılı yıllarının sonunu çoktan görmüştü. Hiç kimse “zamanın zirvesi”nin keşfedildiği o masaları ve sokakları terk etmedi.
Her birimiz bu muhteşem meydan okumayı sürdürmekle gurur duyuyordu; ve bu yoldan geçmiş hiç kimsenin hiç bir şekilde kabul edilebilir bir şöhret kazanabileceğini düşünmüyorum.
Hepimiz, hergün yasadışı bir grev sırasında bir sendika tarafından söylenen yalanlardan daha fazla içki içerdik. Polis ekipleri, sayısız muhbirin eşliğinde, her türlü bahaneyi kullanarak sürekli baskın yaparlardı--- çoğunlukla uyuşturucu ya da 18 yaşını aşmamış kız aramak bahanesi ile. Yıllar sonra –o zamanlarda seneler yaşadığımız geceler gibi geçerdi- hiçbir pişmanlık olmadan- İtalya’da tutuklular tarafından söylenen şu şarkıyı duyduğumda o günlerde beraber takıldığım büyüleyici sersileri ve mağrur genç kadınları hatırlamadan edemedim: “Sana her şeyi veren o genç kızları orada buldun; ilk merhaba ve sonra da elleri... Via Filagieri’de bir çan; her çalışında, birisi hüküm giymiş demektir. Gençliğin çiçeği mahpusta ölür. “
Tüm ideolojik yanılsamaları hor görmelerine ve sonradan kendilerini haklı çıkarabilecek bazı şeyleri küçümsemelerine rağmen; bu asiler gelmekte olanı açıkça ilan etmeye tenezzül ettiler; Sanata bir son vermek, bir kathedralin ortasında tanrı’nın öldüğünü ilan etmek, Eyfel kulesini havaya uçurmayı tasarlamak—kendi hayat tarzları başlı başına bir skandal olan bu insanların hoşlandıkları küçük skandallardan bazıları idi. Kendilerine neden bazı devrimlerin başarısız olduğunu, proleterya’nın gerçekte var olup olmadığını, eğer var ise neye benzediğini sordular.
Bu insanlar hakkında konuştuğumda, onlarla alay ediyormuş gibi görünebilirim; ama gerçek bu değil. Şaraplarından içtim ve onlara her zaman sadık kaldım. Ve inanıyorum ki, sonradan yaptığım hiçbir şey beni, onların o zamanda olduklarından daha iyi yapmadı.
Dağılmamız yönünde bize sürekli baskı uygulayan, alışkanlığın ve kanunun baskın gücü gözönüne alındığında, bir hafta sonra orada olup olamayacağımızdan hiç birimiz emin olamıyorduk. Yine de sevebileceğimiz her şey oradaydı. Zamanın alevi başka bir yerde olduğundan çok daha yoğundu ve sonunda tükenecekti. Dünyanın sallandığını hissediyorduk.
Bir şarkının dediği gibi; “İntihar bir çoğun aldı götürdü. Alkol ve şeytan geri kalanını halletti.” Gerçek hayata yaptığımız yolculuğun ortasında kendimizi; ifadesini kayıp gençliğin Cafe’lerindeki hüzünlü alaylarda bulan, kasvetli bir melankoli ile kuşatılmış bulduk.
“İşte dünya; Kader’in gece gündüz taş niyetine insan ile oynadığı bir dama tahtası; kah orada, kah burada hamle yaparak yer ve biriktirir birer birer. “ (Ömer Hayyam)
“Gelecek nice çağlarda, Daha doğmamış devletler, bilinmedik dillerde Oynanacak yaşadığımız bu yüce oyun!!” (Shakespeare – Julius Ceaser)
“Yazmak nedir? Tarihin bekçisi….. İnsan nedir? Ölümün kölesi, geçici bir gezgin, dünyada bir ziyaretçi.... Dostluk nedir? Dostların eşitliği.”
“Bernard, dünyadan ne istiyorsun? Orada seni tatmin edecek bir şey görebiliyor musun? Bizimleyken bir yudum memnuniyet tattıran, uçan bir hayalet gibi gözden kayboluyor; geriye endişeden başka bir şey bırakmadan..... Bernard, Bernard derdi; bu taze gençlik sonsuza kadar sürmeyecek”.
Fakat hiçbirşey bu huzursuz ve çıkışsız şimdiyi, içinden çıkılamaz bir labirent gibi harf harf oluşturulmuş ve lanetlenmeyi biçim ve içerik olarak mükemmel bir şekilde birleştiren, şu eski deyiş gibi ifade edemez: “In girum imus nocte et consumimur igni”. Gece içinde döner, ateşle tükeniriz.”
“Bir nesil geçer gider ve yerine yenisi gelir; fakat dünya daimidir. Güneş doğar ve batar yeniden, seyirtir yükseldiği yere doğru acele ile... Tüm nehirlerin kavuştuğu deniz dolmaz yinede; döner yine tüm nehirler, doğdukları yere.. Şu gökyüzünün altında her mevsimin ve her amacın bir zamanı vardır.. öldürmek ve iyileştirmek için, yıkmak ve yapmak için,... sökmek ve dikmek için,.... susmak ve konuşmak için. Ne arzuladığını bilmek bilmediğini dilemekten iyidir: bu da ruhun kibri ve öfkesidir.... Dünyada, içinden bir gölge gibi geçtiği zamanda, kendisi için neyin iyi olduğunu bilmeyen bir insan, hangi amaçla yüksekleri arzular?”
“Hayır, bırak bu nehri geçelim ve şu ağaçların gölgesinde dinlenelim.”
Tüm hayatımız boyunca bizimle kalacak ve tüm dünya ile rahatça savaş halinde olmamazı sağlayacak sertliği orada elde ettik. Ve özel olarak kendi açımdan, o günler, gelecekte içinden geçeceğim ve yoğun bir şiddet ve sayısız ayrılık içeren ve bir çok insanın çok kötü muameleler ile karşılaştığı olaylar dizisinde, içgüdüsel olarak yolumu bulmayı öğrendiğim çıraklık günlerimdi--- Sanki tüm o yılları elimde bir bıçak taşıyarak geçmişim gibi.
Belki de bizim desteğimizi hakkeden ve daha önce başlatılmış bir proje ile karşılaşsaydık bu kadar acımasız olmaya bilirdik. Fakat böyle bir durum yoktu. Tek destekleyebileceğimiz davayı kendimiz tanımlamak ve başlatmak zorundaydık. Bizden ötede, saygı duyabileceğimiz hiç bir şey yoktu.
Bu şekilde düşünen ve hareket eden bir insan için, mevcut durumda bazı iyi şeyler bulabilen ya da sadece tolere edilebilecek şeyler görebilenleri ve ya seçtikleri yolu izlemekte kararlı görünüp sonradan yan çizenleri, hatta geride kalıp yetişemeyenleri bile bir an olsun dinlemenin hiç bir anlamı yoktur. Başka bazı kişiler, ürkek sesleri ve satılmış kalemleri ile yıllar sonra, uzaktan, adeta astronomik bir gözlemin getirdiği sakin bir güvence ile gündelik hayatta devrimi savunmaya başladılar. Fakat bu tarz bir uğraş içinde gerçekten yer alan ve onun getirebileceği felaketlerden kaçabilmiş bir kişi bu kadar kolay bir durumda değildir. O ilk yasa dışılık tecrübesini korumak istersiniz.
İşte böylece, azar azar, şu anda hayatta olan hiç birimizin sonunu göremeyeceği bir yıkımlar çağı alevlendi. İtaat öldü. Mütevazi ve kısa ömürlü bir muhitte başlayan kargaşanın sonunda tüm dünya düzenini yerinden oynatır hale geldiğini söyleyebilmek gerçekten harika. (Yöntemlerimizin, tüm güçlerini kontrol edebilen uyumlu bir toplumda, bir şeyleri yerinden oynatabilmesi imkansız olacaktı; fakat şu an apaçık ortada ki bizim toplumumuz bunun tam karşıtı.)
Kendi adıma yaptığım hiç bir şeyden pişmanlık duymadım ve itiraf etmeliyim ki, herhangi bir şeyi daha farklı bir şekilde yapabileceğimi hayal bile edemiyorum.
Çatışmanın ilk aşamasının sertliğine rağmen, bizim taraf daha durağan ve tamamı ile defansif bir pozisyona meyletti. Gelişigüzel denemelerimiz yeteri kadar kendi bilincinde değildi, ve asıl olarak kendi alanına sıkışmış olduğundan, bizi çepeçevre kuşatan hasım görünümlü dünyadaki bazı önemli yıkıcı olasılıkları da değerlendiremiyorduk. Savunma hatlarımızın aşıldığını ve bazı yoldaşlarımızın sendelemeye başladığını farkettiğimiz an, bir kaçımız taarruza geçmemiz gerektiğini hissettik: bir anın zayıf bir kalesinde siper almaktansa, açığa çıkıp bir sorti yapmalı ve pozisyonumuzu koruyarak, kendimizi en hafifi ile bu hasım dünyanın yok edilmesine adamalıydık – eğer mümkünde başka bir temel üzerinde yeniden inşa etmek için. Tarihte daha önce bunu deneyenler olmuştu fakat hepsi unutuldular. Şeylerin düzeninin nereye doğru meylettiğini keşfetmeli ve bu düzeni öylesine köklü bir biçimde çürütmeliydikki sonunda yönünü bizim zevklerimize uygun bir şekilde değiştirmek zorunda kalsın. Clausewitz’in imalı bir şekilde vurguladığı gibi; “Dehası olan kullanmak zorundadır. – oyunun kurallarından biri de budur.” Ve Baltasar Gracian’ın öğütlediği gibi; “Fırsata erişmek için, zamanın yollarını arşınlamak zorundasın.”
Fakat, macelarımızdaki en büyük anların her birinde gördüğüm o kişiyi nasıl unutabilirim --- o günlerde kendisine eşlik edecekleri seçerek yepyeni bir yol açan o insanı? O sene hiç kimse ona erişememişti. Hatta denebilir ki şehirleri ve hayatı sadece bakışları ile değiştirmişti. Tek bir senede tüm bir yüzyıla yetecek kadar talebi keşfetmişti, şehir uzamanın derinlikleri ve gizemleri onun fethi idi.
Acınası tahrif edilmiş bilgileri, yönetimi altındakileri korkuttuğu kadar kendilerini yanlış yönlendiren iktidar sahipleri; bu adamın katettiği o hızlı yolun kendilerine neye mal olduğunu algıyalamadılar. Fakat ne fark eder? Gemisi batanların isimleri sadece suya yazılır.
Dünyayı devirmek için gerekli formülü kitaplarda değil gezintide aradık. Hiç biri bir öncekine benzemeyen geceler ve günler boyunca kesintisiz sürüklenerek. Hayret verici karşılaşmalar, dikkar çekici engeller, görkemli ihanetler, tehlikeli cazibeler--- Daha önce hiç kimsenin peşine düşmediği farklı ve daha fesat bir Kutsal Kase için yapılan bu seferde hiç bir şey eksik değildi. Ve sonra, kederli bir günde aramızdaki en iyi oyuncuyu deliliğin ormanlarında kaybettik. ---- Ancak hayatın günümüzdeki örgütlenmesinden daha büyük bir delilik bulmak imkansızdır.
Sonunda arayışımızın nesnesini bulabildik mi? Sönük bir siluetini elde ettiğimize inanmamız için sebebimiz var. Çünkü kendimizi tartışılmaz bir şekilde doğru yaşamın ışığında, yanlış yaşamın ne olduğunu anlar ve bunu çok tuhaf bir cazibe ile ifade eder bulduk; o zamandan beri bizi takip etme isteğinde olmayan hiç kimse yanımıza gelmedi. Bütünleşik olanı bölmenin sırrını yeniden keşfettik. Keşiflerimizi duyurmak için televizyonlara çıkmadık. Akademik kuruluşların payeleri ya da gazete entelektüellerinin övgüleri için çırpınmadık. Ateşi körükledik.
Bu konuda geri dönüşsüz olarak Şeytan’ın tarafına geçmiştik --- var olan koşulları yıkıma götüren “tarihsel kötülük”ün, tüm kurulu memnuniyetlerin altını oyarak tarih yazan o “kötü tarafın”.
Kendisini daha iyi bir zamana sakladığı için henüz yaşamaya başlamamış olanların ve bu sebeple yoğun bir yaşlanma korkusu içinde debelenenlerin bekledikleri şey daimi bir cennetten daha azı değildir.
Bazıları bu cenneti topyekün bir devrimde ararken, diğerleri kariyer yapmakta, hatta kimileri ise ikisinde birden arar. Tüm bu insanlar, gösterinin ters-yüz edilmiş imajlarında gördükleri şeye ulaşmak için beklerler; mutlu ve sonsuza kadar bütünlük içindeki bir şimdiki zaman. Fakat zamanı bir silah olarak kullanarak saldırmayı tercih edenler bilirler ki, silah olarak kullandıkları zaman aynı zamanda onların efendisidirde. Ve bundan şikayet edecek pek fazla şeyleri de yoktur, çünkü zaman hiç bir silaha sahip olmayanlara karşı daha sert bir efendidir. Bu ters-yüz edilmiş dünyanın aldatıcı açıklığı ile aynı yolda ilerlemezseniz, en azından bu dünyaya inanlar tarafından; tartışmalı bir efsane, görünmez ve kötücül bir hayalet, sapkın bir Karanlıklar Prensi olarak görülürsünüz. Ki aslında bunlar, günümüzün yapay olarak ışıklandırılmış aydınlanma sisteminin verebileceklerinden daha onurlu ünvanlardır.
Böylece “Bölücülük Prensi”nin –“o haksızlığa uğrayanın”- elçileri olmuştuk. Ve insanlık ile birlik olanları umutsuzluğa sürükleme görevini üstlenmiştik.
İzleyen yıllarda bu sınırsız isteklerden oluşan karanlık komploya 20 farklı ülkeden insan katıldı. Kaç telaşlı yolculuk? Kaç uzun tartışma? Avrupa’nın tüm limanlarında kaç gizli buluşma?
Sosyal yaşamın tüm geçerliliğini ortadan kaldırmak için tasarlanan program bu şekilde oluşturuldu. Sınıflar ve meslekler, çalışma ve eğlence, metaler ve şehircilik, ideoloji ve devlet --- hepsinin hurdaya çıkarılması gerektiğini gösterdik. Ve bu program hiç bir kısıtlamaya ve kurala bağlı olmayan bir otonomiden daha fazlasını vaad etmedi. Bu görüşler, şu anda geniş bir biçimde kabul görmüş durumda ve insanlar her yerde bu görüşlerin yanında ya da karşısında savaşmaktalar. Fakat kurgulandıkları zamanda kesinlikle delilik olarak kabul edilirlerdi; eğer modern kapitalizmin kendisi daha büyük bir delilik değildi ise.
Bizim şu ya da bu eleştirimiz ile aşağı yukarı bir mutabakat içinde olan bir kaç kişi elbette vardı; ancak onları ifade edebilmek ya da pratikte geliştirebilmek şöyle dursun; tümünü birden, sadece kabul edebilecek bir kişi bile yoktu. İşte bu yüzden çağımızdaki başka hiç bir devrimci uğraşın dünyanın değiştirilmesinde ufacık bir etkisi olamadı.
Ajitatörlerimiz sınıflı bir toplumun sindiremeyeceği fikirleri yaydılar. Sistemin hizmetindeki entelektüeller -kendileri apaçık olarak sistemin kendisinden daha fazla bir çöküş içerisindeler- şimdilerde bazı panzehirler geliştirmek üzere dikkatlice bu fikirleri incelemekteler; fakat başarılı olamayacaklar. Eskiden olsa aynı kararlıkla ve aynı beyhudelikle görmezden gelmeye çalışırlardı --- fakat zamanında söylenen doğrunun gücü muazzamdır.
Kışkırtıcı entrikalarımız Avrupa’da yayılırken ve hatta başka kıtalara ulaşmaya başlamışken, farkedilmemenin çok kolay başarılabileceği fakat siluetinin mahvolduğu ve her şeyin bozulmakta ve çökmekte olduğu Paris, tüm yolculuklarımızın kalbi ve buluşma yerlerimizin gözdesi olmayı sürdürüyordu.
Fakat yine de bu şehrin batmakta olan güneşi; son günlerini izlediğimiz ve kendimizi; bir daha asla geri dönmeyecek ve yakında yok olup gidecek mekanlarda bulduğumuz bu kentin bir kaç yerinde, hala bir kaç ışık hüzmesi bırakmıştı. Bizim için bir zamanlar muazzam bir özgürlük alanı olan fakat yakında tamamı ile düşmanlarımızın eline geçecek bu şehri terketmek zorunda kalacaktık. Kör yasaları çoktan acımasızca yürürlükte olan, ve her şeyi kendi imajında bir mezarlık gibi yeniden inşa eden düşmanlarımızın: “ Ey sefillik! Ey keder! Paris titremekte.”
Paris’i terk etmek zorunda kalacaktık, ama kaba kuvvetle ele geçirmek için son bir hamle yapmadan değil; yine de bizi buralara kadar getiren tuhaf davamızın belirlediği yolu izlemek için terkettiğimiz bir çok şeyden sonra, onu da terk etmek zorunda kalacaktık..
Çünkü amacımız halihazırdaki dünyayı istemeye devam edenlerle, onu reddetmeyi tercih edecekler arasında pratik ve genel bir ayrışmayı kışkırtmaktan başka bir şey değildi.
Diğer çağların kendilerine özgü başka büyük çatışmaları oldu; kendi seçmedikleri fakat yine de insanların taraflardan birini seçmeye zorlandıkları çatışmalar. Bu tür çatışmalar tüm kuşakları egemenliği altına alarak; imparatorluklar ve kültürler kurar ya da dağıtır. Görev Truva’yı almak ya da onu savunmaktır. İnsanların farklı kamplara ayrılmanın ucunda oldukları ve ondan sonra birbirlerini asla göremeyecekleri bu anların belli bazı ortak yanları vardır.
Dünya düzenine karşı bir saldırının harekete geçirildiği an mükemmeldir. Saldırı yavaşça başlar, hız kazanır ve artık durdurulamayacak o eşiği aştıktan sonra, geri alınamayacak bir biçimde saldırılamaz olanla, o çok sağlam ve iyi korunan, ancak er ya da geç sarsılacak ve kargaşaya savrulacak o kale ile, çarpışır.
Bizim yaptığımız işte buydu; gecenin içinden süzülerek, o “eski güzel dava”nın bayrağını yükseltmek ve “zamanın top ateşi” altında ilerlemek.
Bu yolda bir çoğumuz hayatını kaybetti, diğer birçoğumuz ise yaralanarak tamamen eylemin dışında kaldı; ve hatta bazı unsurlar cesaret yoksunluğundan arkalara sıvıştılar; fakat inanıyorum ki oluşumumuz imhasının dibine varana kadar asla çizgisinden sapmadı.
Beni sürekli olarak, hatta belki de Neronvari bir kendine düşkünlük sebebi ile, bu harika birliği anlamsız bir saldırı uğruna heba ettiğim konusunda eleştirenleri bir türlü anlayamıyorum. İtiraf ediyorum ki saldırının zamanını ve yönünün ne olacağını ben tayin ettim, ve bu sebeple sonrasında olan her şey ile ilgili tüm sorumluluğu üzerime alıyorum. Fakat bu eleştiriyi yapanlar ne umuyorlardı? Halihazırda bize karşı harekete geçmiş bir düşmanla dövüşmekten kaçınmalı mıydık? Ve ben kendim her zaman en ön safın bir kaç adım ilerisinde bulunmadım mı? Hiç bir zaman harekete geçmemiş olanlar, silah arkadaşlarınızın niteliklerini ve nihai ve karşı konulamaz darbeyi vuracağınız yeri ve zamanı özgürce belirleyebileceğinize inanmak isterler.
Fakat gerçekte elde olan ile harekete geçerek, uygn bir fırsatta şu ya da bu gerçekçi saldırı pozisyonunu kullanarak ani bir saldırıyı başlatmanız gerekir; aksi taktirde hiç bir şey yapamadan yitip gidersiniz. Stratejist Sun Tzu yıllar önce “bir manevrada avantajın ve tehlikenin aynı anda bulunduğunu” fark etmiştir. Ve Clausewitz: “savaşta hiç bir taraf diğerinin durumu hakkında kesin bir bilgiye sahip değildir. Genel olasılıklar üzerinden hareket etmeye alışmak gerekir; her şeyin tamamen farkında olunacağı bir zamanın gelmesini beklemek bir iluzyondur” der.
Stratejist olarak tezgah açmak isteyen ve her şeyi Sirius’un perspektifinden gören tarih seyircilerinin kuruntularının aksine en yüce teori bile, bir olgunun gerçekliğini garantileyemez. Aksine, olayların akışı bir teorinin doğruluğunu ya da yanlışlığını ortaya çıkarabilir. Risk alınmalı ve cephe alınarak bundan sonra neyin geleceği beklenmelidir.
Diğer aynı uzaklıktaki fakat daha alçaktaki kimi seyirciler ise, bu saldırının başlangıcını değil de sonunu görmüş olduklarından, bu iki aşama arasındaki farklılıkları dikkate almakta başarısız oldular, rütbelerimizin dağılımında bazı hatalar tespit ettiler ve o noktada üniformalarımızın kusursuz olarak eşitlikçi olmadığını fark ettiler. Bana kalırsa bu, uzun süre tesiri altında kaldığımız düşman ateşine yorulabilir. Bir mücadele doruk noktasına doğru yaklaştığında, yapılış şeklinden çok sonuçlarını yargılamak daha önemli hale gelir. Bazı kişilerin savaşın kendilerini beklemeden başladığından yakınmalarının sebebi ilk çarpışmada un ufak olan bir öncü birliğin ilk saldırıyı gerçekleştirmesindendir. Ki şahsi fikrimci öncülerin amacı da tam olarak budur. Onların bir tek zamanları vardır; ve başlarına gelebilecek en iyi şey hiç bir şey yapmadan bu zamanı yaşamaktanda onu canlandırmaktır. Onların ardından, operasyonlar daha geniş alanlara yayılır. Cesurca ve yüksek bir başarı elde ettikten sonra, madalyaları elde geçit töreni yapan ve sonra davalarına ihanet eden çok seçkin birlik gördük. Kendi saldırıları ile birlikte tasfiye noktasına gelenlerin bu şekilde bir sona ulaşmalarından çekinmeye gerek yoktur.
Bazı insanların fazladan ne umduklarını merak ediyorum. Ayrıntı mücadelenin içinde yıpranır. Tarihsel bir proje her türlü darbeden korunaklı sonsuz bir gençliği sürdürmeyi beceremez.
Duygusal itirazlar sahta stratejik kelime oyunları kadar boştur; “kemiklerinin truva topraklarında gömülüp harcanmasına rağmen, görevin başarı ile tamamlanmadı.”
Bir savaş alanında Prusya Kralı 2. Frederick tereddüt içerisindeki genç bir subayı şu şekilde azarlar: “Köpek! Sonsuza kadar yaşamayı mı umuyordun?” Ve ilyada’nın 20. Kitabında Sarpedon Glaukos’a şöyle der: “ Dostum eğer sen ve ben birlikte bu savaştan kaçabilecek olsak¸ve ölümsüz ve yaşlanmadan sonsuza kadar yaşayabilecek olsak, ben kendim bir daha asla savaşmam... Fakat binlerce ölü çevrimizi kuşatmış durumda ve kimse bu durumdan kaçamaz. O sebeple gel saldıralım.”
Sis dağıldığında, her şey değişmiş görünür. Bir çağ geçmiştir. Silahlarımızın ne işe yaradığını şimdi sorma: iktidardaki yalanlar düzenin boğazında durmaktalar. Ve bu düzenin o masumiyet havası bir daha asla geri gelmeyecek.
Bu muhteşem yayılımdan sonra, çabucak fark ettim ki giderek daha fazla göze çarpmaya başlayan bir ünden çabucak kendimi sakınmam gerekli.
Çok iyi bilindiği gibi bu toplum, en açık sözlü düşmanları ile; onlara gösteri içerisinde bir yer takdim ederek bir nevi bir barış antlaşması imzalar. Ben; bu feragat sahnesine çıkarılamayan ve menfur bir şöhrete sahip günümüzdeki yegane kişiyim.
Zorluklar burada bitmiyor. Kabaca söylersem, bu topluma muhalefetin içerisinde bir otorite olmayı, bu toplumun içinde bir otorite olmak kadar iğrenç buluyorum. Bu sebeple; hepsi birbirinden daha anti-hiyerarşik olmasına rağmen yine de bu işlerdeki yeteneğim ve tecrübem sebebi ile liderliği bana teklif edilen, çeşitli yerlerdeki her türden yıkıcı girişimde başı çekmeyi reddettim. Tarihsel bir başarı elde etmiş birisinin, güç ve itibar bakımından eskisi gibi kalabileceğini göstermek istedim. (başlangıçta sahip olduğum safi kişisel düzey benim için her zaman yeterli olmuştur.)
Çoktan yapılmış olan üzerine, sayısız yorumcu ve dönek ile detaylar üzerinden polemiğe girmeyi reddettim. Bir çeşit hayali ortodoksinin diplomasını dağıtmak hususunda da yakında kendiliğinden çökecek naif tutkuları yargılamak konusunda da her hangi bir hevesim olmadı. Bu insanlar zamanın beklemediğinin, iyi niyetlerin yeterli olmadağının ve artık değiştirilemeyecek olan geçmişte tutunacak bir dal ya da elde edilebilecek her hangi bir şey olmadığının farkında değiller. Tarihsel mücadelemizi gidebildiği yere kadar taşıyacak temel hareket – kendi zamanı boyunca fiiliyatta olmayı sürdürdükçe- geçmişin yegane yargıcı olmayı sürdürecektir. Yaptığım işleri, herhangi bir sözde devamlılığın tarihsel eylemlerimizi çarpıtmasını engelleyecek şekilde başardım. Zamanı geldiğinde daha iyisini başaracak olanlar, selefleri hakkında yorum yapmaya ehliyetli olacaklar ve yorumları gözden kaçmayacaktır.
Gözlemcilerin çoğunun, her zamanki gibi, sessiz kalmamı tercih edeceklerinin bilincinde olarak; olaylara uzaktan müdahalelerde bulunabilmenin çeşitli yollarını keşfettim. Uzun bir süre boyunca gizemli ve anlaşılmaz bir varoluşu sürdürmeye gayret etmem, zaten çok iyi başlamış olan stratejik deneylerimi daha da geliştirmemi sağladı. Yetenekten yoksun olmayan birisinin bir zamanlar söylediği gibi; bu hiç kimsenin, hiç bir zaman uzman olamayacağı bir alan. Bu araştırmanın sonuçları –ki şu iletişimdeki tek iyi haberdir—sinematografik biçim altında sergilenmeyecektir.
Fakat tüm fikirler; yücelik artık günlük hayatta bulunamadığında beyhude hale gelir. Meta çürümesinin bu aşamasında pazarlanan yetiştirme düşünürlerin tüm eserleri, beslendikleri samanın tadını gizleyemezler.
Bu sebeple o yılları az bilindiğim bir ülkede geçirdim. Olabilecek en iyi şehirlerden birinin yapısı, bazı insanların arkadaşlığı ve zamanımızı nasıl geçirdiğimiz – Tüm bunlar gençliğimin o en mutlu günlerini hatırlatan sahneleri oluşturdular.
Hiç bir yerde huzur dolu bir toplum aramadım – bu konuda şanslıyım çünkü hiç bir yerde böyle bir toplum bulamadım. Terörist olduğum konusunda dedikoduların çıktığı İtalya’da geniş ölçüde hakarete maruz kaldım. Yine de sayısız bir çok iftaraya karşı tamamen kayıtsızım, çünkü farkında olduğum bazı sebeplerden ötürü, bulunduğum her yerde onları kışkırtmak benim payıma düşmüştür. Benim için önemli olan o ülkede beni cezbeden ve oradan başka hiç bir yerde bulamayacağım şeylerdi.
Tekrar gördüm onu, kendi şehrinde bir yabancıyı andıranı. (“Hepimiz tek gerçek şehrin yurttaşlarıyız; fakat senin kastettiğin manade ben; dünyevi sürgününü İtalya’da geçirenim.”) “Veda dolu Arno kıyıları”nı yeniden gördüm.
Ve bende, diğer birçokları gibi, Floransa’dan sürüldüm.
Her halükarda; kişi bir çağdan diğerine Dogana burnundan geçer gibi geçer ---- hızlı bir şekilde.
Bir çağ yaklaşırken, fark edilmez bile. Daha sonra içine girdiğinizde onun bilincine varırsınız ve algıladığınız bu biçimden farklı olamayacağını fark edersiniz. Fakat burnu çoktan geçerek bilinmeyen sulara doğru yol alıyorsunuzdur.
“Gençliğimizde bir alime gittik ve bilge fikirlerin gururunu yaşadık. Fakat tüm bunlar sonunda nereye vardı? Su gibi geldik ve rüzgar gibi geçtik.”
Bir insanın yirmi yıl içerisinde yaşayabileceği farklı ev sayısı çok fazla değildir. Benim yaşadıklarım her zaman için yoksul fakat iyi konumlanmış oldu. Hak edenler içeri buyur edildi, geriye kalanlar ise kapıdan çevrildi. O günlerde özgürlüğün sığınabildiği bunun gibi çok az yer vardı.
“Zamanın alıp götürdüğü o neşeli yoldaşlar şimdi nerede?” Kimisi öldü, deliliğin demir kapıları yüzlerine kapananların ise ömrü çok daha kısa oldu.
Zamanın akışının hissiyatı benim için her zaman çok canlı olmuştur ve bu his beni, baş döndürücü yüksekliklerin ya da suyun kimi insanları büyülediği gibi etkilemiştir. Bu açıdan, varolan tüm güvencelerin yok olduğu ve sosyal olarak düzenlenen her şeyin çöküşe uğradığı çağımı sevdiğimi söyleyebilirim. Bu türden zevkler en yüce sanat ile uğraşmanın bile bana veremeyeceği türdendir.
Ve tüm yaptıklarımızdan sonra, şu andaki sonuç ile ilgili ne söylenebilir? Geçmekte olduğumuz manzara, kendi kendisi ile ve kendi potansiyelleri ile savaş halinde olan bir toplum tarafından harap edilmiş durumda. Her şeyin çirkinleşmesi ise belki de çatışmanın kaçınılmaz olarak ödenmesi gereken bedeli idi. Eğer kazanmaya başladı isek; bu düşmanın kendi yanlışlarını bu kadar ilerilere götürmesindendir.
Hakkında birçok yanıltıcı açıklamanın yapıldığı bu savaş hakkındaki en temel mesele, bu savaşın artık muhafazakarlık ve değişim arasında olmadığı; değişimin ne tarzda olacağı üzerine olduğudur. Biz, başka herkesten çok, değişen bir çağdaki, değişim insanlarıydık. Toplumun sahipleri, pozisyonlarını korumak için; bizim arzu ettiğimizin tam tersi bir değişim için çabalamak zorunda kaldılar. Bizde onlarda, her şeyi sil baştan fakat birbirine taban tabana zıt istikametlerde inşa etmek istedik. Onların yaptıkları, ters açıdan projemizin doğasının ne olduğu hakkında yeterli kanıtları sunmakta. Yapmış oldukları devasa iş onları şu andaki çürümeye ulaştırdı. Diyalektiğe karşı duydukları nefret onları bu lağım çukuruna getirdi.
Bu iki zıt perspektif arasındaki her hangi bir diyalog yanılsamasını yok etmek zorundayız. (ve elimizde bu iş için iyi silahlar mevcut) Daha sonra gerçekler kendi adlarına konuşacaklardır. Öncesinde olduğu gibi.
İnsanların muazzam bir korku içerisinde olduğu ve yeni çilelerin eski zevklerin isimleri arkasında gizlendiği bu çorak arazi artık yönetilemez olmuştur. Gece içinde döner ve ateşle tükenirler. Dehşet içinde uyanır ve el yordamı ile hayatı ararlar. Ve hayatı istimlak edenlerin kendilerinin de onu kaybettiğine dair dedikodu da yayılmaktadır.
Bu uygarlık alevler içinde; her şey alabora olmuş batıyor. Ne mükemmel bir atış!
Bu dehşet verici çöküşün içinde, gerekli olduğuna inandığım ve herhangi başka bir şey üzerinde çalışmaktan kesinlikle kaçındığım için üzerinde çalıştığım bile söylenebilecek bu gemi enkazının ortasında ben ne hale geldim?
T’ang çağından bir şairin yazdığını –“Gezgin bir yoldaştan ayrılık üzerine”—kişisel tarihimin bu noktasına uyarlayabilir miyim?
“Atımdan inerken ona bir veda şarabı sundum ve yolculuğunun amacını sordum. Şu şekilde cevapladı: “Dünya işlerinde başarılı olamadım; bu sebeple güney dağlarına sukunet aramak için gidiyorum.”
Fakat hayır, büyük bir açıklıkla görebiliyorum ki benim için herhangi bir sükunet söz konusu olmayacak; çünkü öncelikle, dünya işlerinde başarısız olduğum şeklinde bir düşünceye sahip olma onurunu bana kimse vermiyor. Fakat çok şükür ki bu meselelerde başarılı olduğum da söylenemez. Bu yüzden itiraf etmeliyim ki Guy Debord ve onun ölçüsüz iddiaları için ne başarı ne de başarısızlık söz konusudur.
Genç Marx Ruge’a şunları yazdığında sonuna doğru yaklaştığımız bu yorucu günün şafağı sökmüştü bile: “Günümüz ile ilgili müspet düşüncelere sahip olduğumu iddia edemezsin. Buna rağmen onunla ilgili ümitlerimi kaybetmemem; onun bu çaresiz durumunun beni umutla doldurmasındandır.”
Bir çağı tarihin soğuk sularından geçecek bir yolculuğa hazırlamak, bu kadar güzel ve hüzünlü örneklerini sergilediğim bu tutkuların hiç birinin rutubetlenmesine sebep olmadı.
Şiddet üzerine bu son düşüncelerin de göstermeye devam ettiği gibi, benim için geriye dönüş ve uzlaşma söz konusu olmayacaktır.
Akıllanmak ve durulmak yok.